Katarzyna Wyszpolska - Leksem 'ie' (dom) w językowo-kulturowej tradycji Japonii.pdf
(
706 KB
)
Pobierz
I. R
ozprawy i analizy
Etnolingwistyka 22
Lublin 2010
Katarzyna W y s z p o l s k a
(Warszawa)
L e k s e m
ie
‘d o m ’
w ję z y k o w o - k u l tu r o w e j t r a d y c j i J a p o n ii
Autorka podejmuje próbę zarysowania definicji kognitywnej leksemu
ie
‘dom’
w języku japońskim, koncentrując się na zagadnieniu uniwersalności domu. Poprzez
porównanie obrazu domu w języku japońskim z jego obrazem w języku i kulturze
polskiej, stara się ustalić, które z cech domu można uznać za uniwersalne, a które za
właściwe dla danej kultury.
Analizę autorka rozpoczyna od wyróżnienia czterech dominujących znaczeń lek
semu
ie
‘dom’ w języku japońskim: ‘mieszkanie’, ‘ród’, ‘szkoła rzemiosła’ oraz ‘ro
dzina, domownicy'. Szczegółowa analiza poszczególnych znaczeń pozwala na wnio
sek, że o ile znaczenia ‘mieszkanie’, ’ród’ i ‘rodzina’ funkcjonują w kulturach europej
skich w podobny sposób, jak w języku japońskim, o tyle znaczenie ‘szkoła rzemiosła’
znacznie odbiega od europejskich doświadczeń. W Japonii pod pojęciem domu można
rozumieć nie tylko wspólnotę osób spokrewnionych ze sobą, ale też grupę ludzi wy
konujących to samo rzemiosło. Ujawniają się tu również specyficzne cechy właściwe
domowi japońskiemu, takie jak wielopokoleniowość i złożona struktura domu. Ob
raz ten jest jednak stopniowo modyfikowany poprzez zmiany zachodzące w języku
i kulturze japońskiej pod wpływem procesu globalizacji, przez co stereotypowy dom
wydaje się obecnie coraz mniej związany z tradycją, a coraz silniej ze współczesną
kulturą międzynarodową.
Niniejszy szkic jest zarysem definicji kognitywnej
ie Ш
‘dom’1 w języku
japońskim, a jednocześnie próbą umiejscowienia domu w debacie nad uniwer-
saliami językowymi, w tym semantycznymi. Dom wydaje się pojęciem o dużym
stopniu uniwersalności. Nie należy na pewno do pojęć unikatowych, charakte
1
W tym artykule kursywą zapisuję leksemy w ich oryginalnym brzmieniu, następnie podaję
oryginalny zapis znakowy oraz tłumaczenia na język polski w nawiasie ‘'. Do transliteracji wyra
zów japońskich wykorzystuję transkrypcję Hepburna. Nazwiska japońskie zapisuję w kolejności
japońskiej, czyli najpierw nazwisko, potem imię.
174
Katarzyna Wyszpolska
rystycznych tylko dla jednej kultury i społeczeństwa jak „kołchoz, gułag, kibuc
czy kamikadze” (Wierzbicka 1999: 488), nie jest pojęciem tak złożonym seman
tycznie jak ojczyzna czy społeczeństwo, nie jest też pojęciem abstrakcyjnym jak
nazwy uczuć czy wrażeń, które w oczywisty sposób są różnie kategoryzowane
w różnych językach (por. m.in.
Anatomia gniewu: Emocje negatywne w językach
i kulturach świata
2003). Jesteśmy więc raczej skłonni uznać, że dom należy
do pojęć podstawowych, „wyznacza krąg elementarnych doświadczeń każdego
człowieka i tkwi w samym centrum powszechnie uznawanego systemu wartości”
(Bartmiński 2006: 167). Można przypuszczać, że w wymiarze fizycznym dom
będzie aspirować do uniwersalności z pewnymi modyfikacjami w zależności od
typu schronienia w danym obszarze geograficzno-językowym. Ponieważ jednak
schronienie to jest zamieszkiwane przez osoby pozostające ze sobą w określonych
relacjach, dom może mieć również swój wymiar społeczny. Dwuwymiarowość
wyrazu ‘dom’ znamy z języka polskiego. W języku polskim ‘dom’ „jest definio
wany w słownikach po pierwsze jako budynek mieszkalny, po drugie jako ‘ród,
rodzina, domownicy’ - oba te znaczenia są poświadczone są w
Słowniku języka
polskiego
pod red. Doroszewskiego i we wszystkich innych słownikach polsz
czyzny, od staropolskiego poczynając” (Bartmiński 2006: 170). Podobnie jest
w wielu innych językach, również w języku japońskim. W centrum moich roz
ważań znajdzie się kolejno najpierw fizyczny, następnie społeczny wymiar domu.
Nawiązując do badań nad domem w języku polskim (Bartmiński) oraz korzysta
jąc z opracowań na temat kultury Japonii (Cho, Sen), postaram się przybliżyć do
odpowiedzi na pytanie, czy konceptualizacja domu w języku japońskim bliska
jest rozumieniu pojęcia domu przez użytkownika języka polskiego, czy raczej
wzorce kulturowe, które japoński dom niesie ze sobą, są specyficzne i właściwe
kulturze Japonii.
Żeby odtworzyć obraz domu w języku i kulturze japońskiej wykorzystuję
definicje oraz przykłady zawarte w słownikach języka japońskiego, głównie
w słowniku
Kojien
(
Słownik encyklopedyczny języka japońskiego
,
1998, dalej
jako SEJJ), w którym znajdziemy zarówno współczesne definicje wyrazów, jak
i przykłady ich występowania w literaturze klasycznej. Ponadto korzystam ze
słowników znakowych
The new Nelson Japanese-English character dictionary
(1997, dalej jako NNCD) oraz
Kanji gen
(
Słownik znaków
,
2003, dalej jako SZ).
Słowniki zostały wydane lub poprawione i wydane ponownie w ciągu ostat
nich 12 lat, co między innymi zadecydowało o ich wyborze. SEJJ oraz SZ są
w formie elektronicznej. Wykorzystuję również zbiór kilkuset przykładów zasto
sowania w zdaniach leksemu
ie
ze słownika internetowego
Dual Wisdom waei
jiten
(
Słownik japońsko-angielski Dual Wisdom
),
cytaty z literatury klasycznej,
przysłowia oraz opinie respondentów. Stosuję więc metodologię zbliżoną do
metodologii S-A-T (system językowy, badania ankietowe, teksty) opartej na za
Leksem
IE
‘dom’ w językowo-kulturowej tradycji Japonii
175
łożeniach przedstawionych w pracach J. Bartmińskiego (zob. Bartmiński 2006:
11-21), przy części ankietowej ograniczonej do opinii kilku respondentów ze
względu na niemożność techniczną przeprowadzenia pełnej ankiety. Znaczną
część analizy systemu języka stanowi analiza wyrazów złożonych, których jest
w języku japońskim ogromna ilość - od typowych kompozitów, aż po wyrazy,
które są bardziej zbliżone do derywacji niż kompozycji.
Niniejszy artykuł dotyczy przede wszystkim leksemu
ie
‘dom’ o postaci gra-
femicznej
Ш
który najlepiej odpowiada pojęciu domu w języku japońskim.
Ie
,
jest leksemem rodzimym japońskim, znaleźć go można w przysłowiach, a także
w najstarszych znanych zabytkach literatury japońskiej, w mitologii i w po
ezji, których fragmenty datuje się na V wiek. Ponadto
ie
jako morfem jest do
brze rozpoznawany fonetycznie2 przez użytkowników języka. Jednak tym samym
ideogramem
Ш
zapisuje się również inne leksemy:
ya
‘dom, budynek’, leksem
samodzielny głównie w literaturze klasycznej japońskiej w znaczeniu ‘dom’,
a współcześnie występujący jako morfem oraz sinojapońskie
ke
i
ka
występujące
w połączeniach przynajmniej dwumorfemowych. Morfemy
ke
i
ka
nie występują
samodzielnie w zdaniach jako ‘dom’, ale mają identyczny zapis jak
ie
i pochodne
znaczenie w wyrazach złożonych.3 Zważywszy, że pismo pełni w komunikacji
Japończyków znaczniejszą rolę, niż ma to miejsce w przypadku języków uży
wających alfabetów fonetycznych4, przy konstruowaniu definicji domu podaję
również zarys znaczenia powyższych morfemów, traktując je jako uzupełnienie
definicji.
Ka
i
ke
należą do grupy morfemów zapożyczonych z języka chińskiego,
są więc późniejsze niż rodzime japońskie
ie
i
ya.
Wyrazy złożone z
ka
i
ke
nie
występują więc w najstarszej literaturze japońskiej, często pojawiają się jednak
w tekstach współczesnych. Ideogramem
Ш
zapisuje się też czasem samodzielny
leksem
uchi
‘dom’, ‘mieszkanie’ występujący tylko w kolokwialnej odmianie
języka.5
2
Przykładowo jak
powieść
w polskim wyrazie złożonym
powieściopisarz.
3
W niniejszym artykule nie stosuję rozróżnienia na kompozita i derywaty w przypadku wyra
zów złożonych z morfemów sinojapońskich, bowiem trudno oddzielić derywację od kompozycji.
Jeśli traktować je jak derywaty, oznaczałoby to, że wyrazy sinojapońskie składają się z samych
afiksów. Z drugiej strony trudno uznać za kompozita wyrazy, których elementy, jak na przykład
ka
i
ke,
nie mają samodzielności leksykalno-składniowej (zob. Huszcza 2003: 47).
4
Pismo ma silny wpływ również na komunikację bezpośrednią. Użytkownikom języka japoń
skiego zdarza się w czasie rozmowy rysować znaki na dłoni lub w powietrzu.
5
Status
uchi
jako niezależnego leksemu oznaczającego dom nie jest identyczny w słownikach
języka japońskiego i stanowi pewien problem w klasyfikacji. Niejasności wynikają z jego pokre
wieństwa semantycznego z
uchifà
lub "35, który podstawowo znaczy ‘wewnątrz’, ‘w’, ‘w środku’,
‘w trakcie’, a także odnosi się do przedmiotów, miejsc, przeżyć psychicznych, które są ‘moje’,
‘u mnie’, ‘związane ze mną’, ‘pochodzące z mojej sfery życia’. Ponadto wedle profesora Sada-
nobu Toshiyukiego od niedawna niektórzy mężczyźni z regionu Kansai używają leksemu
uchi
ö S w znaczeniu ‘ (konsultacje w dniu 5.04.2010). W blogach internetowych można spotkać
ja’
176
Katarzyna Wyszpolska
Wynikiem analizy są cztery główne znaczenia
ie
:
mieszkanie, ród, szkoła
rzemiosła, rodzina-domownicy, które jednak nie są tak samo ważne dla stereo
typowego obrazu domu w języku i kulturze japońskiej.
Mieszkanie
SEJJ jako pierwsze znaczenie
ie
podaje „budynek przeznaczony do mieszka
nia. Budynek, w którym mieszkają ludzie (zwykle jedna rodzina). Szczególnie
własny dom. Przykł.
Ie ni k a e r ^ ^ ^ W Ъ
‘wracać do domu/do swojego domu’ ”.
Znaczenie
ie
jako budynku mieszkalnego potwierdzają wyrazy złożone z
ie
.
W większości tych wyrazów
ie
odnosi się mniej lub bardziej przenośnie do
budynków, np.
ienami
Ш &
‘rząd domów’,
ie k a z u
W
‘liczba domów’,
iega-
Ш
M
mae
W �½.
‘struktura, wygląd domu’,
ienushi
Ш
‘właściciel domu’,
iezakura
M
Ї.
ШШ
‘drzewo wiśni przy domu’,
ie a r i
WM
‘mrówka domowa’. Wszystkie wymie
nione tu wyrazy oraz bardzo wiele innych zawierających leksem
ie
i funkcjonują
cych we współczesnym języku to kompozita. Stosunkowo duża ilość kompozitów
świadczy o tym, że omawiane znaczenie
ie
‘budynek mieszkalny’ jest mocno
ugruntowane i zakorzenione w języku.
Najstarsze użycia
ie
znane z literatury potwierdzałyby, że
ie
jako mieszkanie
jest jednym z najstarszych użyć leksemu.
Ihe
(starsza forma
ie
)
pojawia się
w
M an’yöshü
(„Dziesięć tysięcy liści”), najstarszej zachowanej antologii poezji
japońskiej, zredagowanej w VIII wieku.6
Ie
jest semantycznie pokrewne z
iho
oznaczającego chatę (Cho 1988: 22), które występuje w słynnym wierszu
Hinkyu,
mondo no uta
(
D ialog o nędzy
)
Yamanoue no Okura (660?-773):
[...]
A w chacie
(iho
- przyp.) mojej, zapadłej, zrujnowanej,
Na gołej ziemi, pokrytej źdźbłami słomy,
Rodzice spoczną tuż obok mojej głowy,
A żona z dziećmi zasypia u stóp m oich...
Tak leżą wokół i nieraz płaczą, jęczą. . .
[... ]
(Dziesięć tysięcy liści
1961: 98. Por.
The Manyośu.,
1938: 161).
nawet liczbę mnogą tego wyrazu
uchira
Ö 'S 5 ‘my’ (Satchin 2010.04.05). Zastosowanie lek
semu
uchi
zmienia się więc gwałtownie i nie jest do końca oczywiste, czy w przypadku
uchi Ш
mamy do czynienia z oddzielnym leksemem, czy jedynie z rozszerzeniem metonimicznym ‘mojej
sfery’ i ‘wnętrza’ na ‘własne mieszkanie’, choć odrębna postać grafemiczna wskazywałaby na
słowotwórstwo.
6
Wykorzystany system pisma w
Dzięsięciu tysiącach liści
to
m an’yogana,
w którym znaki
chińskie używane były dla ich wartości fonetycznej, z pominięciem znaczenia znaku.
Plik z chomika:
radar6
Inne pliki z tego folderu:
5210-15478-1-SM - ''Ten kraj, który nazywam Japonią''. O filmowej adaptacji ''Jak wam się podoba'' w reżyserii Kennetha Branagha.pdf
(551 KB)
Japonia-kraj kontrastów (Planete) dokumentalny_xvid.avi
(393814 KB)
Andrew Gordon - Nowożytna historia Japonii (2010).pdf
(67921 KB)
Paweł Sapieha - Podróż na wschód Azyi.epub
(1295 KB)
Paweł Sapieha - Podróż na wschód Azyi.mobi
(1423 KB)
Inne foldery tego chomika:
Korea
polskazdrona.pl
Syberia
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin