Podstawowe zasady realizacji prepon/aptum/decorum i ich późniejszeuschematyzowanie (rota Vergili).
1. Aptum (gr. prépon) – stosowność, oznaczała zarówno postulat harmonii stylu z przedmiotem wypowiedzi, jak i postulat dostosowania jakości stylowych do zewnętrznych okoliczności mowy i założonych przez mówcę celów.
2. Stosowność (decorum, aptum, convenientia, congruentia) będąca estetycznym podłożem średniowiecznej, a wcześniej starożytnej teorii trzech stylów wypowiedzi miała w kulturze Grecji, a następnie Rzymu co najmniej trzy wykładnie semantyczne:
ü A: Pogląd relatywistyczny (sofiści, Sokrates) – przedmiot jest piękny wtedy i tylko wtedy, gdy ściśle odpowiada określonym warunkom (swej naturze, okolicznościom miejsca i czasu), a zatem gdy jest wobec nich stosowny. Decorum stanowiło zatem warunek piękna względnego i indywidualnego (oceniany każdorazowo w kontekście związku pojedynczego podmiotu z całością uwarunkowań zewnętrznych).
B: Przekonanie antyrelatywistyczne (Platon, Arystoteles, Cyceron) – piękno jest wartością bezwzględną, ugruntowaną na harmonii. Piękno tak rozumiane stanowiło obiektywną wartość bytów, a dotyczyło nie rzeczy pojedynczej, ale zestroju elementów. Jej natura związana była z matematyczną proporcją i miarą, co określano mianem symetrii.
C: Pojęcie stosowności funkcjonowało w obrębie antropologii fizycznej. Cyceron utożsamiał decorum z pięknem moralnym oraz wartościami etycznymi, przeciwstawiając ją pięknu zmysłowemu, zewnętrznemu.
Stosowność znajdowała zastosowanie również na gruncie retoryki oraz poetyki, była odnoszona do wielu aspektów dzieła artystycznego wierszem lub prozą, ale przede wszystkim do zagadnień stylu wypowiedzi w powiązaniu ze sferą przedstawień oraz układu (kompozycji).
3. Trzy style w starożytności.
· Według Arystotelesa stosowność stylu retorycznego zależy od harmonijnego zespolenia z przedmiotem mowy, ale też od zgodności z „uczuciami i charakterem” podmiotu mówiącego.
· Kierując uwagę zwłaszcza na napięcie zachodzące między nadawcą a odbiorcą mowy, teoretycy rzymscy sformułowali trychotomiczną typologię stylów prozy. Oparta ona była na „powinności mówcy” (officia oratoris). Powinności te to:
ü Przekonanie lub pouczenie słuchacza (Probark, docere, prodesse)
ü Sprawienie mu przyjemności (delectare)
ü Wzruszenie (movere, permovere)
Do każdego z tych stylów trzeba użyć innego stylu (genus dicendi) – tutaj w ujęciu Cycerona:
ü Styl niski – winien cechować się jasnością, poprawnością i zrozumiałością. Skromność wymaga powściągliwości w operowaniu środkami zdobniczymi. Z metafor dopuszczalna jest tylko taka, która nie wykracza poza potoczny zwyczaj językowy.
ü Styl średni – niezbędne są tutaj wszelkie środki zdobnicze, zarówno odnoszące się do pojedynczych słów, czyli tropy, jak też do układów słownych, tzw. figury myśli i słów.
ü Styl wysoki – miał poruszać emocjonalnie odbiorcę. Należało w nim operować bogactwem środków stylistycznych potęgujących podniosłość, namiętność i wspaniałość wypowiedzi. Stosowane były tu zwłaszcza pytania retoryczne, wykrzyknienia, apostrofy do bóstw.
· W IV w. n.e., a więc u schyłku świata antycznego, nastąpiło zespolenie retorycznej teorii trzech stylów z poetyckim wzorem literackim, za jaki uznawano twórczość Wergiliusza.
Rota Vergilii, przyporządkowująca dziełom Wergiliusza różne style:
ü Bukoliki – stilus humilis
ü Georgiki – stilus mediocris
ü Eneida – stilus gravis.
Podział ten został skrzyżowany z troistą klasyfikacją rodzajów literackich.
nanata