b28.pdf

(382 KB) Pobierz
BIULETYN INFORMACYJNY
ODDZIAŁU
WARSZAWSKIEGO PTT
im. Mieczysława Karłowicza
Nr 28 (4)
Warszawa, luty 2009 r.
W setną rocznicę
śmierci
patrona Oddziału Warszawskiego PTT
Mieczysław Karłowicz
Biografia
11 grudnia 1876 roku w Wiszniewie na Białorusi przyszedł na świat Mieczysław
Karłowicz jako czwarte i ostatnie dziecko Jana i Ireny Karłowiczów. Ojciec Mieczysława Jan
Karłowicz był wybitnym językoznawcą i etnologiem, grał na wiolonczeli, fortepianie,
komponował, zajmował się teorią muzyki, tłumacząc m.in. "Zasady muzyki" R. Richtera na
język polski. Matka Mieczysława Irena wykształcona śpiewaczka, pochodziła ze słynnego i
bardzo bogatego rodu Sulistrowskich kultywującego bogate tradycje patriotyczne, rodu
wychowującego swoich potomków na ludzi sztuki, kultury i nauki. W salonach
Karłowiczów organizowano wieczory muzyki kameralnej i chóralnej, bywali tam równieŜ
wybitni ludzie sztuki i literatury (m.in. Stanisław Witkiewicz, Eliza Orzeszkowa) co miało
niemały wpływ na późniejsze Ŝycie Mieczysława. Rodzice małego Miecia zwłaszcza matka
planowała dla syna karierę skrzypka - wirtuoza. Zgodnie z tymi planami Mieczysław
rozpoczął w 1882 roku naukę gry na skrzypcach u róŜnych nauczycieli, poniewaŜ rodzina
Karłowiczów przez całe dzieciństwo Mieczysława podróŜowała po Europie (1882-85
Heindelberg, 1885 Praga, 1886-87 Drezno). Dopiero w 1887 roku rodzina Karłowiczów
osiadła na stałe w Warszawie, gdzie Mieczysław rozpoczął naukę w Gimnazjum Wojciecha
Górskiego, dwa lata później zaczął pobierać lekcje u znakomitego pedagoga i wirtuoza
Stanisława Barcewicza. W tym teŜ roku rodzina Karłowiczów wyjeŜdŜa po raz pierwszy do
Zakopanego zwiedzając Morskie Oko, Czerwone Wierchy, później w kolejnych latach
Świnicę, Rysy, Kościelec, Kominiarski Wierch, śółtą Turnię. Te pierwsze wyprawy w góry
stanowiły podwaliny do późniejszej działalności taterniczej i kompozytorskiej Mieczysława
Karłowicza. Właśnie w Zakopanem (1892) odbył się pierwszy publiczny występ 16- letniego
Mieczysława jako skrzypka, wykonał wówczas Koncert Romantyczny B. Godarda i Rondo
C. Saint - Saënsa. W tym równieŜ okresie powstają pierwsze kompozycje młodego
Karłowicza: - utwór na skrzypce i fortepian - Chant du soi, pierwsza pieśń -Cudowny kwiat
dedykowana matce oraz pierwszy artykuł turystyczny opublikowany w zakopiańskiej prasie
noszący tytuł Kościelec. Tymczasem jednak dobiegła końca nauka gry na skrzypcach u
Stanisława Barcewicza, młody Mieczysław zdaje maturę i wyjeŜdŜa do Berlina, gdzie
rozpoczyna studia kompozycji u mistrza pedagogiki muzycznej Henryka Urbana. Pobyt w
Berlinie rozszerza horyzonty umysłowe i zainteresowania muzyczne młodego adepta
kompozycji. Uczęszcza na uniwersyteckie wykłady historii muzyki, filozofii i fizyki, poznaje
coraz to nową muzykę m. in. Brahmsa, Wagnera, Webera, Schuberta i innych
1
kompozytorów. W czasie studiów nawiązuje współpracę z Warszawskim Towarzystwem
Muzycznym jako dyrygent i pedagog. W tym czasie równieŜ zbliŜa się do grupy
kompozytorskiej zwanej Młodą Polską biorąc czynny udział w organizowanych przez nią
koncertach. Wśród kompozytorów Młodej Polski oprócz Karłowicza moŜna wymienić:
Zygmunta Noskowskiego, Grzegorza Fitelberga, Ludomira RóŜyckiego i Karola
Szymanowskiego. Charakterystyczne cechy młodopolskie to indywidualizm, skłonność do
mistycyzmu i symbolicznych form, gdzie sztuka jest najwyŜszą religią, a artysta jest jej
kapłanem. NaleŜy jednak pamiętać, Ŝe istnienie elementów młodopolskich w twórczości
Karłowicza, było rezultatem oddziaływania tzw. ducha epoki. Duch ten najpełniej objawił
się
u
progu
kariery
Karłowicza
w
jego
pieśniach.
Oprócz studiów berlińskich Mieczysław Karłowicz rozpoczyna równieŜ studia
dyrygenckie w Lipsku, po dwóch latach wraca do kraju, aby zamieszkać na stałe w
Zakopanem poświęcając się kompozycji, taternictwu i publicystyce. Napisał wiele artykułów
o tematyce muzycznej, np. "Nie wydane dotychczas pamiątki po Chopinie" "Muzyka
swojska w Filharmonii Warszawskiej" oraz o tematyce górskiej, np. "Kościelec", "Mieczysław
Karłowicz w Tatrach", " Wśród śniegów tatrzańskich" i inne.
Działalność kompozytorska
W działalności kompozytorskiej Mieczysława Karłowicza zaznaczają się wyraźnie dwa etapy:
pierwszy od 1895 do 1902, drugi od 1903 do 1909.
Pierwszy etap obejmuje głównie twórczość kameralną, fortepianową, pieśniarską, a zamyka
go koncert skrzypcowy A-dur op. 8.
Pieśni
Ogółem Mieczysław Karłowicz napisał 29 pieśni na głos solowy z towarzyszeniem fortepianu.
Do dzisiaj zachowały się tylko 22 z nich. Większość z tych pieśni powstała w czasie studiów
Karłowicza w Berlinie. Według krytyków są to utwory wyraziste w swej romantycznej mowie
dźwięków. Ich melodie wdzięczne, czułe, piękne, po prostu łatwo wpadają w ucho i utrwalają się w
pamięci tak, Ŝe nie sposób dziś czytać ich tekstów nie nucąc równocześnie ich melodii. O specyfice
pieśni Karłowicza decyduje wybór tekstów, wybrane przez niego wiersze Tetmajera, Słowackiego,
Krasińskiego, Asnyka, Konopnickiej zdają się z jego muzyką wręcz zrośnięte. Teksty pieśni są
krótkie, przewaŜnie dwuzwrotkowe. W większości pieśni muzyka góruje nad tekstem słownym.
Poezja romantyczna jest poezją trudną, w samym suchym czytaniu brzmi jakoś pusto, dopiero dzięki
muzyce nabiera ona prawdziwego Ŝycia. Większość tekstów poetyckich do których M. Karłowicz
skomponował muzykę dotyczy tematów związanych z melancholią, zatraceniem, rozczarowaniem
i bezładem. Są to pieśni "o duszach smutnych aŜ do śmierci", o pełnych rozpaczy, myślach, łzach,
o wiekuistej tęsknocie. Mieczysław Karłowicz prócz pieśni komponował równieŜ utwory szkolne
słuŜące do ćwiczenia, np. na skrzypcach jak teŜ utwory fortepianowe (walce, sonatiny, sonaty, ronda,
menuety, impromptu, serenady, preludia i fugi). Kompozycje te powstały głównie w I i III roku
studiów w Berlinie. M. Karłowicz nie był pianistą, naukę gry na fortepianie zaczął dość późno, nie
ma jednak Ŝadnych wiadomości ani o jego nauczycielach ani o jego grze na tym instrumencie.
Pierwszy okres twórczości M. Karłowicza zamyka "Koncert Skrzypcowy A-dur op. 8"
skomponowany w 1902 roku. Koncert składa się z III części:
I część - Allegro Moderato o formie sonatowej (Koral)
II część - Romanza Andante o formie ABA (Perła)
III część - Finale Vivace o formie ronda (Bursztyn)
Koncert bogaty jest w efektowne, zgrabnie skonstruowane tematy, a takŜe pełen jest wdzięcznych,
subtelnych kantylen. Charakteryzuje się przy tym zwartą konstrukcją formalną i stanowi jeden
z najbardziej udanych, pomysłowych i wzruszających utworów wczesnej twórczości M. Karłowicza.
Jest klasyczny w formie, romantyczny w treści, wirtuozowski w technice, pogodny, liryczny i bardzo
polski w ekspresji.
Drugi okres twórczości M. Karłowicza (1903- 1909) obejmuje: symfonię e-moll op. 7 "Odrodzenie"
2
i 6 poematów symfonicznych tworzących swoisty cykl programowy i stanowiących szczytowe
osiągnięcie w twórczości kompozytora. NaleŜą do nich:
1. Powracające fale op. 9 (1904)
2. Odwieczne pieśni, op. 10 (1906)
3. Rapsodia litewska, op. 11 (1906)
4. Stanisław i Anna Oświęcimowie, op. 12 (1907)
5. Smutna opowieść, op. 13 (1908)
6. Epizod na maskaradzie, op. 14 (utwór dokończony przez G. Fitelberga)
Poemat "Powracające fale" jest pierwszym z 6 poematów symfonicznych M. Karłowicza
tworzących cykl ideowy. W utworze tym kształtuje się coraz wyraźniej indywidualny styl
symfoniczny kompozytora. Prace nad poematem trwały rok, a prawykonanie odbyło się 28 listopada
1904 roku w Filharmonii Warszawskiej.
Kolejny poemat "Odwieczne pieśni" jest tryptykiem symfonicznym, którego pomysł narodził
się podczas samotnych wędrówek kompozytora po tatrzańskich szczytach. Tryptyk składa się
z trzech pieśni, kaŜda pieśń posiada swój tytuł, któremu odpowiada określony wyraz nastroju
i uczuciowości, zaś całość związana jest wspólnym tematem odwieczności. Tytuły tych pieśni to:
1. Pieśń o wiekuistej tęsknocie. 2. Pieśń o miłości i śmierci. 3. Pieśń o wszechbycie. Cała kompozycja
pisana była dość długo, bo aŜ dwa lata, pierwsze wykonanie odbyło się 21 marca 1907 roku
w Berlinie na koncercie kompozytorów Młodej Polski.
Trzeci poemat symfoniczny "Rapsodia litewska" jest jedynym utworem Karłowicza
wykorzystującym w tematach muzycznych autentyczny folklor. Kompozytor wprowadził w tym
poemacie melodie ludowe z terenu ziem białoruskich, czyli z miejsca, w którym się urodził i do
którego wracał z sentymentem. Kompozycja składa się z 5 obrazów opartych o autentycznie lub
nieco zmodyfikowane melodie ludowe. Utworu tego Mieczysław nigdy nie usłyszał - pierwsze
wykonanie w Filharmonii Warszawskiej pod dyrekcją G. Fitelberga odbyło się dwa tygodnie po jego
śmierci.
Kolejny czwarty, najwyŜej ceniony poemat symfoniczny "Stanisław i Anna Oświęcimowie" został
napisany w ciągu jedenastu miesięcy w Lipsku i Zakopanem. Do napisania tego utworu natchnął
kompozytora oglądany parokrotnie obraz o tytule "Stanisław Oświęcim przy zwłokach Anny "dzieło
znanego polskiego malarza Stanisława Bergmana, ucznia Jana Matejki Obraz przedstawia finał
legendy z połowy XVII wieku o wzruszającej i tragicznej miłości rodzeństwa Stanisława i Anny
Oświęcimów. Legenda ta brzmiała następująco: Stanisław wychowany z dala od domu rodzinnego
zobaczył po raz pierwszy siostrę swą Annę jako dorastającą juŜ panienkę. Oboje zapłonęli ku sobie
gorącą miłością, ale zdając sobie sprawę z tego grzesznego uczucia walczyli z nim, lecz nadaremnie.
Wówczas udał się Stanisław do Rzymu, gdzie udało mu się po długich błaganiach nakłonić Ojca
Świętego do udzielenia błogosławieństwa na ślub z siostrą. Gdy jednak powrócił do domu
rodzinnego, siostra juŜ nie Ŝyła. Stanisław niedługo przeŜył siostrę. Kapliczka w Krośnie kryje zwłoki
kochającej się pary, która nie zaznała szczęścia na ziemi i którą dopiero śmierć połączyła. WraŜenie
jakiego doznał M. Karłowicz po ujrzeniu tego obrazu było tak silne, Ŝe po latach narodził się poemat
symfoniczny "Stanisław i Anna Oświęcimowie" osnuty na kanwie wspomnianej legendy.
Oświęcimowie są największym osiągnięciem w twórczości symfonicznej M. Karłowicza
i jednocześnie szczytowym osiągnięciem polskiej symfonii w owym czasie, nie tylko z racji
potęŜnych rozmiarów dzieła i duŜej liczby uŜytych instrumentów, ale przede wszystkim z racji
artystycznej dojrzałości utworu. Muzyka w tym utworze buduje nastrój tragicznych przeŜyć
bohaterów, wyraŜa uczucia przez bogato uŜyte środki polifoniczne i instrumentacyjne. NaleŜy
dodać, Ŝe kompozytor osobiście kierował prawykonaniem utworu przez orkiestrę Filharmonii
Warszawskiej, która zagrała w II koncercie na rzecz budowy pomnika F. Chopina w Warszawie.
Jednym z najpiękniejszych dzieł M. Karłowicza jest przedostatni poemat symfoniczny
"Smutna opowieść" noszący podtytuł "Preludia do wieczności" pisany w Zakopanem. W utworze
tym przedstawia Karłowicz psychologiczny portret samobójcy targanego trudnościami Ŝycia,
w mistrzowski sposób operuje tu środkami wyrazu, wprowadza ciekawą instrumentację
i orkiestralną polifonię. W charakterystyczny dla siebie sposób buduje napięcia poprzez zestawianie
krótkich przebiegów dynamicznych prowadzących do kulminacji.
3
Ostatniego poematu "Epizodu na maskaradzie" M. Karłowicz nie zdołał juŜ dokończyć, śmierć
pod zwałami śnieŜnej lawiny, która nastąpiła 8 lutego 1909 roku przerwała pracę kompozytorską
w 473 takcie utworu. Był to szkic kompozycji z dyspozycjami instrumentalnymi nad którymi
Karłowicz pracował kilka miesięcy. Inspiracją do napisania poematu było prawdopodobnie
opowiadanie Turgieniewa pt. "Trzy spotkania" zawierające m. in. opis spotkania na maskaradzie
męŜczyzny z tajemniczą nieznajomą, która zjawiła się jak sen, jak sen przeszła obok niego i zniknęła
na zawsze. Dokończeniem i instrumentacją dzieła zajął się G. Fitelberg do którego zwróciła się w tej
sprawie matka Mieczysława - Irena Karłowicz i Warszawskie Towarzystwo Muzyczne.
Prawykonanie utworu odbyło się 11 lutego 1914 roku w Filharmonii Warszawskiej na
nadzwyczajnym koncercie zorganizowanym ku czci M. Karłowicza w 5 rocznice jego śmierci.
Więcej dzieł M. Karłowicz juŜ nie napisał, zginął zasypany lawiną śnieŜną 8 lutego 1909 roku
na zboczach Małego Kościelca mając zaledwie 33 lata. Tydzień później 16 lutego przy udziale
kilkutysięcznych tłumów odbył się jego pogrzeb na warszawskich Powązkach. W tym samym dniu
ukazała się w Zakopanem drukowana ulotka - odezwa.
Pamięci Mieczysława Karłowicza
(Odezwa)
Wstrząśnięci wieścią o wczesnej, nagłej, tragicznej śmierci szlachetnego człowieka, artysty i
twórcy muzyka, odczuwając ból utraty Jego dla sztuki i dla Polski niŜej podpisani uznają za
słuszne postawienie Mu ze składek publicznych pamiątkowego kamienia w miejscu, gdzie
zginął i wzywają wielbicieli talentu zmarłego do wzięcia udziału w zbieraniu pieniędzy na
cel powyŜszy. Ewentualna nadwyŜka obrócona będzie na utworzenie stałej pomocy
ratunkowej w Zakopanem.
Z. Czaplicki, J. Kasprowicz,
S. śeromski, W. Zacharewicz i inni
Składki przekroczyły 1000 koron, część z nich została przeznaczona na pamiątkowy
głaz granitowy, który wmurowano na szlaku górskim w miejscu śmierci M. Karłowicza,
natomiast reszta posłuŜyła do załoŜenia Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia
Ratunkowego, o powołanie którego mocno zabiegał kompozytor jeszcze za swego Ŝycia.
Podsumowując naleŜy dodać, Ŝe Mieczysław Karłowicz był jednym z
najwybitniejszych polskich symfoników XX wieku, ale popularność przyniosły mu jego
pieśni, do dziś wykonywane na polskich estradach. Kształcony początkowo na wirtuoza
skrzypiec, później na kompozytora stworzył jeden z najlepszych polskich koncertów
skrzypcowych, na pewno najlepszy w czasach od Wieniowskiego do Szymanowskiego.
Najpełniej jednak wypowiedział się w cyklu poematów symfonicznych. Inwencja twórcza,
świetna szkoła kompozytorska, doskonała znajomość zasad instrumentacji i techniki gry na
poszczególnych instrumentach spowodowały, Ŝe ostatnie utwory M. Karłowicza naleŜą do
najcenniejszych dzieł tego gatunku w Polskiej symfonice. Był jednym z profesorów polskiej
muzyki nowoczesnej, jego publicystyka muzyczna walczyła o miejsce dla młodych polskich
kompozytorów w Filharmonii Warszawskiej. Nie moŜna zapomnieć równieŜ o tym, Ŝe
wielką pasją ostatnich lat Ŝycia M. Karłowicza stało się narciarstwo, taternictwo i fotografia
górska. Niestety miłość do Tatr stała się pośrednią przyczyną jego śmierci przez co
Karłowicz nie zdąŜył do końca ukształtować swojego oblicza artystycznego. Pozostały po
nim jednak dzieła, artykuły i publikacje, o nie zaprzeczalnej wartości, do których moŜna
zawsze sięgnąć.
Oprac. i red. Zbigniew Muszyński
4

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin