Rene.doc

Francois-Rene Chatedubriand

RENE

Przybywając do plemienia Naczezów, Rene zmuszony był pojąć małżonkę, aby się dostroić do obyczaju Indian; ale nie żył z nią. Melancholijne usposobienie ciągnęło go w głąb lasów; spędzał tam całe dni sam, niby dziki między dzikimi. Poza Szaktasem, swym przybranym ojcem, oraz ojcem Suel, misjonarzem w grodzie Rozalii, wyrzekł się towarzystwa ludzi. Dwaj starcy zdobyli wielki wpływ na jego duszę: jeden swą mdłą pobłażliwością, drugi, przeciwnie, przez swą niezwykłą surowość. Od czasu polowania na bobry, kiedy to ślepy sachem opowiedział Renemu swoje przygody, próżno starał się go skłonić do wzajemnych zwierzeń. I Szaktas, i misjonarz żywo pragnęli dowiedzieć się, jakie nieszczęścia mogły w szlachetnie urodzonym Europejczyku zrodzić szczególny zamiar zagrzebania się w puszczach Luizjany. Rene, uchylając się naleganiom, powoływał się zawsze na to, iż historia jego, ograniczająca się do dziejów myśli i uczuć, zbyt mało jest zajmująca. „Co zaś do wypadku, który zagnał mnie do Ameryki — dodawał — ten trzeba mi pogrzebać w wiekuistym zapomnieniu."

Tak upłynęło kilka lat, a starcy wciąż nie zdołali mu wydrzeć tajemnicy. List, który Rene otrzymał z Europy za pośrednictwem misji zagranicznych, zdwoił jego smutek tak dalece, iż unikał nawet swoich sędziwych przyjaciół. Tym goręcej nalegali, aby im otworzył serce; a czynili to z taką delikatnością,

słodyczą i powagą, iż wreszcie musiał uczynić im zadość. Umówił tedy z nimi dzień, w którym zgodził się opowiedzieć nie przygody życia, nie miał bowiem żadnych, ale tajemne uczucia swej duszy.

Dnia 21 owego miesiąca, który dzicy nazywają Księżycem Kwiatów, Rene udał się do chaty Szaktasa. Podał ramię staremu sachemowi i zaprowadził go pod sasafrasy, na brzeg Missisipi. Niebawem i ojciec Suel zjawił się w oznaczonym miejscu. Jutrzenka wstawała; opodal równiny widniała wieś Naczezów, ze swoim gajem morw i chatami podobnymi do ulów. Kolonia francuska i fort Rozalii znaczyły się na prawo, nad rzeką. Namioty, na wpół zbudowane domy, rozpoczęte fortyfikacje, wykarczowane pola rojące się od Murzynów, gromady białych i Indian tworzyły na tej małej przestrzeni kontrast dzikości i cywilizacji. Ku wschodowi, na skraju widnokręgu, słońce zaczynało się ukazywać między poszarpanymi szczytami Apalaszów,

które rysowały się niby czcionki z lazuru na pozłacanym stropie nieba; na zachodzie Missisipi toczyła w majestatycznym milczeniu fale, tworząc wspaniałą ramę dla tego obrazu.

Młody człowiek i misjonarz podziwiali jakiś czas tę piękną scenę, ubolewając nad sache-mem, który nie mógł się nią już cieszyć; następnie ojciec Suel i Szaktas siedli na trawie u stóp drzewa; Rene zajął miejsce wśród nich i, po chwili milczenia, ozwał się do przyjaciół w te słowa:

— Rozpoczynając to opowiadanie, nie mogą się obronić uczuciu wstydu. Pokój serc waszych, czcigodni starcy, i spokój natury dokoła każą mi się rumienić za zamęt i burze mej duszy.

Jakże będziecie się litować nade mną! Jak nędzne się wam zdadzą moje wiekuiste niepokoje! Wy, którzy wyczerpaliście wszystkie gorycze życia, co pomyślicie o młodym człowieku bez siły i hartu, który w sobie samym znajduje swą udrękę i może się skarżyć jedynie na cierpienia, które zadaje sam sobie? Ach, nie potępiajcie go; aż nadto go już ukarano!

Przyszedłem na świat kosztem życia swej matki; wydobyto mnie z jej łona przy pomocy żelaza. Miałem brata, którego ojciec mój kochał, ponieważ widział w nim pierworodnego. Co do mnie, zdany zawczasu obcym rękom, chowałem się z dala od rodzicielskiego domu.

Usposobienie miałem porywcze, charakter nierówny. Na przemian hałaśliwy i wesoły, milczący i smutny, skupiałem koło siebie młodych towarzyszy; następnie, opuszczając ich nagle, siadałem na uboczu, aby spoglądać na pomykającą chmurę lub słuchać deszczu szemrzącego wśród liści.

Co jesieni odwiedzałem zamek ojcowski, położony wśród lasów, w pobliżu jeziora, w zapadłej okolicy.

Lękliwy i nieswój w obliczu ojca, odnajdywałem swobodę i wesołość jedynie przy siostrze mej, Amelii. Z siostrą tą, cokolwiek starszą ode mnie, łączyła mnie najściślej luba zgodność usposobień i skłonności. Lubiliśmy się drapać razem na pagórki, żeglować po jeziorze, przebiegać lasy w porze opadania liści: wspomnienie tych przechadzek dziś jeszcze napawa mnie rozkoszą. O, złudy dziecięctwa i ziemi rodzinnej, wy nie tracicie nigdy swej słodyczy!

To kroczyliśmy w milczeniu, chłonąc uchem głuchy szum jesieni lub szelest suchych liści, czepiających się smutno naszych stóp; to, w dobie niewinnych igraszek, ścigaliśmy jaskółkę na łące, tęczę na dżdżystych pagórkach; niekiedy mówiliśmy szeptem wiersze, które rodził w nas obraz przyrody. Za młodu pielęgnowałem Muzy; nic poetyczniejszego niż szesnastoletnie serce w świeżości swych uczuć. Ranek życia jest jak ranek dnia, pełen czystości obrazów i harmonii.

W niedziele i w dnie świąteczne słyszałem często w wielkim lesie, przez gęstwinę drzew, dźwięki odległego dzwonu, który wołał mieszkańców pól do świątyni. Oparty o pień wiązu, słuchałem w milczeniu nabożnego szeptu. Każde drżenie spiżu sączyło w mą prostą duszę niewinność sielskich obyczajów, spokój samotności, urok religii i słodką melancholię pierwszego dziecięctwa. Och, któreż niewdzięczne serce nie ściśnie się na dźwięk dzwonów rodzinnego miejsca, tych dzwonów, które drżały z radości nad jego kołyską, które oznajmiły jego przybycie na ziemię, zapisały pierwsze bicie jego serca, obwieściły szeroko dokoła świętą radość jego ojca oraz bardziej jeszcze niewymowne boleści i radości matki! Wszystko mieści się w owych zaczarowanych marzeniach, w których pogrąża nas dźwięk rodzinnego dzwonu: religia, rodzina, ojczyzna i kolebka, i grób, i przeszłość, i przyszłość.

To prawda, iż oboje z Amelią bardziej niż ktokolwiek smakowaliśmy w tych poważnych i tkliwych myślach, ponieważ chowaliśmy oboje nieco smutku na dnie serca: mieliśmy to z Boga lub z matki.

Tymczasem ojciec mój uległ chorobie, która zawiodła go w niewiele dni do grobu. Oddał ducha w moich ramionach. Zawarłem znajomość ze śmiercią na ustach tego, który dał mi życie. Wrażenie było silne i trwa jeszcze. Pierwszy to raz wówczas nieśmiertelność duszy objawiła się jasno mym oczom. Nie mogłem uwierzyć, aby to ciało bez życia było we mnie twórcą myśli; czułem, iż musiała ona przyjść z innego źródła; w świętej boleści, która bliską była szczęścia, obiecywałem sobie zjednoczyć się kiedyś z duchem ojca.

Drugi dziw utwierdził mnie w tej podniosłej myśli. Rysy ojcowskie nabrały w trumnie czegoś nadziemskiego. Czemu ta zdumiewająca tajemnica nie miałaby być wskazówką naszej nieśmiertelności. Czemu śmierć, która wie wszystko, nie miałaby wyryć na czole swej ofiary tajemnic innego świata? Czemu nie miałaby się rodzić w grobie jakaś wielka wizja wieczności?

Amelia, przygnieciona boleścią, schroniła się do wieży, skąd słychać było pod sklepieniami gotyckiego zamku śpiewy księży oraz dźwięki żałobnego dzwonu. Odprowadziłem ojca na miejsce ostatniego schronienia; ziemia zamknęła się nad jego szczątkami; wieczność i zapomnienie przywaliły go całym ciężarem: tegoż wieczora obojętne stopy deptały po jego grobie; poza córką i synem, było już tak, jak gdyby nigdy nie istniał.

Trzeba było opuścić dach ojcowski, który stał się dziedzictwem brataj udałem się z Amelią do starych krewnych.

Zatrzymawszy się u wejścia zwodniczych dróg życia, przyglądałem się im kolejno, nie śmiejąc się w nie zapuścić. Amelia wspominała mi często o szczęściu życia zakonnego; mówiła, że jestem jedynym węzłem, który zatrzymuje ją w świecie; gdy to mówiła, oczy jej spoczywały na mnie ze smutkiem.

Z sercem wzruszonym tymi nabożnymi rozmowami kierowałem często kroki w stronę klasztoru sąsiadującego z mym nowym schronieniem; przez chwilę nawet miałem pokusę zagrzebać tam swoje życie. Szczęśliwi ci, którzy skończyli swą podróż nie opuściwszy portu i którzy nie wlekli, jak ja, bezużytecznych dni na ziemi!

Europejczycy, żyjący w bezustannym niepokoju, zmuszeni są budować sobie samotnie. Im bardziej serce nasze jest zgiełkliwe i bezładne, tym bardziej pociąga nas spokój i milczenie. Przytuliska te, otwarte dla nieszczęśliwych i słabych, często kryją się w dolinach, które budzą w sercu mgliste poczucie nieszczęścia i nadzieję schronienia; niekiedy także spotyka się je na wyniosłych miejscach, gdzie dusza pobożna, niby roślina górska, zdaje się wznosić do nieba, aby mu ofiarować swe zapachy.

Widzę jeszcze majestatyczne skojarzenie wód i lasów owego starożytnego opactwa, w którym zamyślałem umknąć życie swoje kaprysom losu! Błądzę jeszcze o schyłku dnia w tych samotnych i pełnych echa krużgankach. Kiedy księżyc na wpół oświecał

słupy arkad i rysował ich cień na przeciwległej ścianie, zatrzymywałem się, aby poglądać na krzyż, który znaczył pole śmierci, oraz na wysokie trawy rosnące między kamieniami grobów. O, ludzie, którzy, żyjąc z dala od świata, przeszliście od milczenia

życia do milczenia śmierci, jakąż odrazą do ziemi groby wasze napełniały me serce!

Czy to przez wrodzoną chwiejność, czy przez uprzedzenie do klasztornego życia, zmieniłem zamiar i umyśliłem puścić się w podróż. Pożegnałem się z siostrą; uścisnęła mnie ruchem, który podobny był do radości, tak jakby była szczęśliwa z tego rozstania; nie mogłem się obronić gorzkiej myśli o niestałości ludzkich uczuć.

Za czym, pełen zapału, rzuciłem się sam jeden w ten burzliwy ocean świata, którego ani portów, ani raf nie znałem. Odwiedziłem najpierw ludy, których już nie ma; zapragnąłem usiąść na szczątkach Rzymu i Grecji, krajów o silnej i mądrej pamięci, gdzie

pałace tkwią zagrzebane w prochu, a mauzolea królów ukryte wśród głogów. Siło przyrody, a słabości człowieka! Źdźbło trawy przebija często najtwardszy marmur, którego wszyscy ci zmarli, tak potężni, nie podniosą nigdy.

Niekiedy wielka kolumna jawi się samotnie wśród pustyni, tak jak wielka myśl wznosi się od czasu do czasu w duszy spustoszonej przez wiek i nieszczęścia.

Rozmyślałem nad tymi pomnikami we wszystkich przygodach i we wszystkich godzinach dnia. To samo słońce, które widziało, jak rzucano fundamenty pod te grody, kładło się, w moich oczach, majestatycznie na ich ruinach, księżyc, wznoszący się na czystym niebie między dwiema wpółstrzaskanymi urnami popiołów, oświecał blade grobowce. Często w promieniach tej gwiazdy tak nastrajającej do marzenia zdało mi się, że widzę Ducha wspomnień, jak siada zamyślony u mych stóp.

Ale znużyło mnie przetrząsać trumny, w których zbyt często poruszałem jeno prochy zbrodni.

Chciałem przekonać się, czy żyjące plemiona ukażą mi więcej cnót lub mniej nieszczęść niż wygasłe rasy. Przechadzając się pewnego dnia w wielkim mieście, poza jakimś pałacem, w ustronnym i pustym dziedzińcu ujrzałem posąg, który wskazywał palcem miejsce wsławione ofiarą. Uderzyła mnie panująca cisza, wiatr tylko jęczał dokoła tragicznego marmuru. Robotnicy spoczywali obojętnie u stóp posągu lub pogwizdując obrabiali kamienie. Spytałem ich, co znaczy ów pomnik: jedni zaledwie mogli mnie objaśnić, drudzy zgoła nieświadomi byli katastrofy, której był pamiątką. Nic lepiej mi nie ujawniło istotnej miary wydarzeń i tego Nic, którym jesteśmy. Co się stało z ludźmi, którzy czynili tyle zgiełku? Czas zrobił krok i powierzchnia ziemi zmieniła oblicze.

Szukałem zwłaszcza w swoich podróżach towarzystwa artystów i tych boskich ludzi, którzy opiewają na swej lirze bogów oraz szczęście ludów szanujących prawa, religią i groby.

Ci śpiewacy są z rasy boskiej; posiadają jedyny niezaprzeczony dar, jakim niebo obdzieliło ziemię. Życie ich jest zarazem naiwne i wzniosłe; sławią bogów złotymi usty, a są najprostszymi z ludzi; gwarzą jak nieśmiertelni albo jak małe dzieci; tłumaczą prawa wszechświata, a nie mogą zrozumieć najbłahszych spraw życia; mają cudowne pojęcia o śmierci, a umierają, nie wiedząc sami kiedy, jak niemowlęta.

Na górach Kaledonii ostatni bard, jakiego słyszano w tych pustkowiach, wyśpiewał mi poematy, których bohater krzepił niegdyś jego starość. Siedzieliśmy na kamieniach zjedzonych mchem; potok płynął u naszych stóp; koza pasła się opodal w ruinach

wieży, a wiatr morski świstał po chaszczach. Obecnie religia chrześcijańska, również córa wysokich gór, zatknęła krzyż na pomnikach morweńskich bohaterów i trąciła w harfę Dawida nad brzegiem tegoż strumienia, wpodle którego Osjan dobywał jęk ze swej harfy. Równie miłująca pokój, jak bóstwa Zelmy były wojownicze, strzeże trzód tam, gdzie Fingal toczył boje, i aniołkami pokoju zaludnia chmury, wprzód zamieszkałe przez mę-żobójcze upiory.

Starożytna i promienna Italia ukazała mi tłum swych arcydzieł. Z jakąż świętą i poetycką grozą błądziłem po tych rozległych budowlach, poświęconych przez sztukę religii! Co za

labirynt kolumn! Jakie szeregi arkad i sklepień! Jakże piękne są szmery, które słychać dokoła tych kopuł, podobne do hałasu fal w Oceanie, do szeptu wiatrów w lasach lub do głosu Boga w świątyni! Architekt buduje, można powiedzieć, myśli poety i czyni je dotykalnymi zmysłom.

Mimo to czegóż nauczyłem się dotąd z takim mozołem? Nic pewnego u starożytnych, nic pięknego u współczesnych. Przeszłość i teraźniejszość to dwa niezupełne posągi: jeden wydobyto okaleczały od uszkodzeń wieków, drugi nie osiągnął jeszcze swej przyszłej doskonałości.

Ale, moi sędziwi przyjaciele, zdziwieni może jesteście, wy zwłaszcza, mieszkańcy puszczy, iż zdając sprawę ze swych podróży nie wspomniałem ani razu o pomnikach natury?

Jednego dnia wstąpiłem na szczyt Etny, wulkanu, który płonie wśród wyspy. Ujrzałem, jak słońce wznosi się pode mną na bezkresnym widnokręgu; ujrzałem Sycylię skurczoną niby punkcik u moich stóp i morze rozpościerające się daleko w przestrzeni. W tym prostopadłym rzucie rzeki zdały mi się niby geograficzne linie wykreślone na mapie; ale gdy z jednej strony oko moje

oglądało te przedmioty, z drugiej zanurzało się ono w kraterze Etny, której rozpalone wnętrzności jawiły się w oparach czarnego dymu.

Młody człowiek pełen namiętności, siedzący na paszczy wulkanu i płaczący nad śmiertelnymi, których siedziby ledwie dostrzega u swoich stóp, jest z pewnością, o starcy, istotą godną jedynie waszego politowania; ale, co bądź moglibyście o tym mniemać, widok ów daje wam obraz jego charakteru i egzystencji: w ten oto sposób przez całe życie miałem przed oczami dzieło stworzenia, olbrzymie i niedostrzegalne zarazem, i otwartą przepaść pod nogami.

Wymawiając te ostatnie słowa, Rene umilkł i popadł w zadumę. Ojciec Suel patrzył nań ze zdumieniem, a stary, ślepy sachem nie słysząc już głosu młodzieńca nie wiedział, co sądzić o tym milczeniu.

Rene obrócił oczy na gromadką Indian, którzy mijali wesoło równiną. Nagle twarz jego zmieniła wyraz, łzy popłynęły z oczu, wykrzyknął:

— Szczęśliwi dzicy! Och! czemuż nie mogą cieszyć się spokojem, jaki wam zawsze towarzyszy! Gdy ja z tak lichym pożytkiem przebiegłem tyle okolic, wy, siedząc spokojnie pod dębem, daliście płynąć dniom nie licząc ich biegu. Bodźcem działania były jedynie wasze potrzeby: jak dziecko, między zabawą a snem, dochodziliście lepiej ode mnie do celów mądrości. Jeśli owa melancholia, która rodzi się z nadmiaru szczęścia, spływała niekiedy w waszą duszę, niebawem otrząsaliście się z przelotnego smutku, a spojrzenie wasze wzniesione ku niebu szukało z roztkliwieniem tego nieznanego Czegoś, które lituje się nad biednym dzikim.

Tu głos Renego zamarł znowu; młodzieniec zwiesił głowę na piersi. Szaktas, wyciągając ramię w cień i ujmując za rękę syna,

wołał wzruszony: — Synu mój! Drogi synu!

Na to wołanie młodzian, przychodząc do siebie i rumieniąc się za swą słabość prosił przybranego ojca, by mu ją przebaczył.

Wówczas stary dziki odparł:

— Młody przyjacielu, bicia serca takiego jak twoje nie mogą być równe; miarkuj jedynie ów charakter, który ci jużsprawił tyle

złego. Jeżeli więcej niż inni cierpisz nad sprawami życia, nie powinieneś się temu dziwić: wielka dusza musi zamykać więcej

boleści niż mała. Opowiadaj dalej. Przebiegliśmy z tobą część Europy; daj nam poznać swą ojczyznę. Wiesz, że widziałem Francję, i znasz więzy, jakie mnie z niąłączyły; chętnie posłucham o wielkim Wodzu, który jużnie żyje, a którego wspaniałą

chatęoglądałem. Moje dziecko, ja żyję jedynie pamięcią. Starzec, wraz ze swymi wspomnieniami, podobny jest do spróchniałego dębu w lesie: dąb taki nie stroi sięjużwłasnym liściem, ale okrywa niekiedy swąnagość obcąroślinnością, która wyrasta na jego odwiecznych gałęziach.

Brat Amelii, uspokojony tymi słowy, tak podjął dzieje swego serca:

— Niestety! ojcze, nie zdołam ci nic powiedzieć o tym wielkim wieku, którego tylko schyłek widziałem w dzieciństwie, a którego już nie było, kiedym wrócił do ojczyzny. Nigdy u żadnego ludu nie dokonała się bardziej zdumiewająca i gwałtowna przemiana. Z wysokości Geniuszu, ze czci dla religii, z powagi obyczajów, wszystko zstąpiło nagle do gibkości dowcipu,

do bezeceństwa, do zepsucia. Próżno tedy spodziewałem się znaleźć w ojczyźnie sposób ukojenia tego zamętu, tej gorączki pragnienia, jaka idzie za mną wszędzie. Nauka świata nie nauczyła mnie niczego, a przecie nie miałem już błogości niewiedzy.

Siostra moja swym niewytłumaczonym dla mnie postępowaniem jak gdyby z umysłu pomnażała me zgryzoty; opuściła Paryż na kilka dni przed mym przybyciem. Napisałem do niej, że mam nadzieję podążyć za nią; odpowiedziała czym prędzej, aby mnie odwieść od tego zamiaru, podając za pozór, iż sama nie wie jeszcze, dokąd powoła ją konieczność. Jakież smutne refleksje czyniłem nad uczuciem, które obecność studzi, nieobecność niweczy, które nie zdoła się oprzeć nieszczęściu, a jeszcze mniej pomyślności!

Niebawem uczułem się samotniejszy w ojczyźnie niż wprzód na obcej ziemi. Chciałem się rzucić na jakiś czas w wir świata,

świata, który był mi zupełnie obcy i nie rozumiał mnie. Dusza moja, nie zużyta jeszcze żadną namiętnością, szukała przedmiotu przywiązania; ale spostrzegłem, iż daję więcej, niż otrzymuję. Nie podniosłego języka ani też głębokiego u-czucia żądano ode mnie. Bawiłem się jeno zdrabnianiem swego życia, aby je zrównać z poziomem otoczenia. Uważany wszędzie za „romantyczną

głowę", wstydząc się roli, jaką odgrywam, zmierżony coraz to więcej światem i ludźmi, postanowiłem usunąć się w jakąś odludną dzielnicę, aby tam żyć zupełnie samotnie.

Zrazu znalazłem przyjemność w tym ustronnym i niezawisłym życiu. Nieznany, poruszałem się w tłumie, w owej rozległej pustyni ludzkiej.

Często, przysiadłszy w jakimś mało uczęszczanym kościele, spędzałem godziny całe na dumaniach. Widziałem biedne kobiety, jak przychodziły upaść na twarz w obliczu Najwyższego, lub grzeszników klękających przed trybunałem pokuty. Każdy, kto opuszczał ten przybytek, wychodził z jaśniejszą twarzą; głuche zaś hałasy dochodzące z zewnątrz zdawały się niby fale

namiętności i burz świata, zamierające u stóp świątyni Pańskiej. Wielki Boże, który widziałeś łzy moje płynące tajemnie w tych

świętych zaciszach, wiesz, ile razy rzucałem się do twych stóp, błagając, byś mnie zwolnił z ciężaru istnienia lub odmienił we mnie dawnego człowieka! Ach! któż nie doznawał potrzeby odrodzenia się, odmłodzenia w wodach rzeki, skrzepienia duszy w

źródle życia? Któż nie czuje się niekiedy przygnieciony ciężarem własnego skażenia, niezdolny uczynić nic wielkiego, szlachetnego, sprawiedliwego?

Kiedy zapadał wieczór, wówczas, kierując się z powrotem ku memu schronieniu, zatrzymywałem się na moście, aby oglądać zachód słońca. Czerwony krąg, rozpłomieniając opary miasta, zdawał się wahać powoli w złotej cieczy, niby wahadło zegaru wieków. Szedłem wreszcie ku domowi wśród zapadającej nocy, przez labirynt pustych uliczek. Patrząc na światła błyszczące w domach ludzkich, przenosiłem się myślą w kryjące się tam sceny bólu i radości i myślałem, że pod tyloma zamieszkałymi dachami ja nie mam przyjaciela. Wśród tych dumań, na wieży katedry gotyckiej biła miarowymi uderzeniami godzina, powtarzała się na wszystkie tony od kościoła do

kościoła. Ach! każda godzina w społeczeńswie ludzi otwiera grób i każe płynąć łzom.

To życie, które mnie w pierwszej chwili oczarowało, stało mi się niebawem nie do zniesienia. Znużyło mnie powtarzanie się tych samych scen i tych samych myśli. Zacząłem zgłębiać własne serce, pytać, czego pragnę. Nie wiedziałem; ale wydało mi się nagle, iż z rozkoszą znalazłbym się w lesie. I oto już byłem gotów zakończyć na wiejskim wygnaniu drogę życia ledwie

rozpoczętą, a w której już pochłonąłem całe wieki.

Chwyciłem się tej myśli z zapałem, jaki wkładam we wszystkie zamiary; wyjechałem natychmiast, aby zakopać się w chatce, tak jak ruszyłem niegdyś, aby objechać świat dokoła.

Winią mnie, że jestem niestały w upodobaniach, że nie umiem się długo karmić jedną chimerą, że jestem pastwą wyobraźni,

która kwapi się docierać do dna mych rozkoszy, jak gdyby się czuła przygnieciona ich trwaniem,-obwiniają mnie, że zawsze wybiegam poza cel, który mogę osiągnąć: niestety! szukam jedynie nieznanego dobra, którego przeczucie mnie ściga. Czy to moja wina, jeżeli znajduję wszędzie granice, jeżeli to, co skończone, nie ma dla mnie żadnej wartości? Mimo to czuję, że

przywiązuję się w życiu do pewnej monotonii wrażeń, i gdybym był jeszcze tyle szalony, aby wierzyć w szczęście, szukałbym go w przyzwyczajeniu. Bezwarunkowa samotność, widok natury — wprowadziły mnie niebawem w stan niepodobny prawie do opisania. Bez rodziny, bez przyjaciół, można powiedzieć: sam na ziemi, nie zaznawszy jeszcze uczucia miłości, byłem niejako zmiażdżony nadmiarem

życia. Niekiedy oblewałem się nagle rumieńcem żarzącej lawy; niekiedy wydawałem mimowolne krzyki; czym śnił, czym czuwał, noce moje zarówno były niespokojne. Brakowało mi czegoś, aby wypełnić otchłań istnienia: schodziłem w doliny, wspinałem się na góry, przywołując całą siłą pragnień ideał przyszłej namiętności; tuliłem go w podmuchu wiatrów; zdawało mi się, że słyszę go w jęku rzeki; wszystko było tym urojonym majakiem, i gwiazdy w niebie, i nawet sama zasada wszechzycia.

Ten stan spokoju i zamętu, niedostatku i bogactwa nie był wszakże bez uroku. Jednego dnia bawiłem się obskubywaniem wierzbowej gałązki nad strumieniem, wiążąc myśl z każdym listkiem uciekającym z wodą. Król, który lęka się w nagłej rewolucji postradać koronę, nie żywszy odczuwa lęk, niż ja go doznawałem za każdym wypadkiem, który groził szczątkom mej gałęzi. O, słabości śmiertelnych! O, dzieciństwo serca ludzkiego, nie starzejącego się nigdy! Oto więc, do jakiego stopnia pło-chości może zstąpić nasz pyszny rozum! A wszakże prawdą jest, że wielu ludzi wiąże swe istnienie do rzeczy równie mało wartych jak moje

liście wierzbowe...

Ale jak wyrazić natłok ulotnych wrażeń doznanych wśród tych przechadzek? Dźwięki, które wydaje namiętność w pustce samotnego starca, podobne są do szmeru wiatrów i wody w pustyni: człowiek rozkoszuje się nimi, ale nie zdołałby ich oddać.

Jesień zaskoczyła mnie wśród tych tajemnych wahań: powitałem z zachwytem miesiąc burz. To byłbym chciał być jednym z wojowników, błądzących wśród wiatrów, chmur i widziadeł; to zazdrościłem wręcz losu pasterza, grzejącego ręce przy nędznym ogniu roznieconym na skraju lasu. Słuchałem jego melancholijnych śpiewów, które przypominały mi, że w każdym kraju przyrodzony śpiew człowieka jest smutny, nawet kiedy wyraża szczęście. Serce nasze to instrument niezupełny, lira, w której brakuje strun, tak iż akcenty radości trzeba nam oddawać w tonach przeznaczonych dla westchnień.

W dzień błądziłem po rozległych zaroślach, spływających się z lasami. Jak mało trzeba było mym marzeniom! Uschły liść

pędzony wiatrem przede mną, chata, z której dym wznosił się ku obnażonym wierzchołkom drzew, mech drżący od północnego podmuchu na pniu dębu, naga skala, staw w pustkowiu, nad którym szumi zżółkła trzcina! Samotna dzwonnica, wznosząca się het w dolinie, wabiła często me spojrzenia; często ścigałem okiem wędrowne ptaki przelatujące mi nad głową. Wyobrażałem sobie nieznane brzegi, odległe strefy, do których spieszą; byłbym chciał znaleźć się na ich skrzydłach. Dręczyło mnie tajemne uczucie; czułem, że ja sam jestem jeno wędrowcem; ale zdawało mi się, że głos z nieba powiada mi: „Człowieku, czas twej wędrówki nie nadszedł jeszcze; czekaj, aż się podniesie wiatr śmierci, wówczas rozwiniesz lot ku nieznanym strefom, których pożąda twe serce."

„Podnoście się rychło, upragnione burze, które macie unieść Renego w przestwory innego życia!" Tak mówiąc, szedłem wielkimi krokami, z promienną twarzą, z włosami rozwianymi wichrem, nie czując deszczu ni chłodu, oczarowany, udręczony i jakby

opętany przez demona własnego serca.

W nocy, kiedy północny wicher wstrząsał mą chatą, kiedy deszcze waliły się strumieniami na dach, kiedy przez okno widziałem księżyc rozgarniający skłębione chmury, niby blady okręt, który pruje fale, zdawało mi się, iż zdwojone życie tętni w mym sercu, że miałbym siłę stwarzać światy. Ach! gdybym mógł podzielić z innym sercem owe wzruszenia! O Boże! gdybyś mi dał kobietę wedle moich pragnień; gdybyś, jak pierwszemu ojcu, przywiódł mi za rękę Ewę dobytą ze mnie samego... Piękności niebiańska! byłbym padł na twarz przed tobą, a potem, biorąc cię w ramiona, prosiłbym Przedwiecznego, aby ci oddał resztę mego życia.

Niestety, byłem sam, sam na ziemi! Tajemna omdlałość rozlewała się po mym ciele. Ta odraza do życia, którą odczuwałem od dzieciństwa, wracała z nową siłą. Niebawem serce przestało dostarczać pokarmu myśli, istnienie moje dochodziło mej świadomości jedynie przez uczucie głębokiej nudy.

Walczyłem jakiś czas przeciw mej chorobie,

ale z obojętnością i bez niezłomnej chęci zwycięstwa. Wreszcie, nie mogąc znaleźć lekarstwa na tę osobliwą ranę serca, która była zarazem nigdzie i wszędzie, postanowiłem rozstać się z życiem.

Kapłanie Najwyższego, ty, co mnie słuchasz, przebacz nieszczęśliwemu, którego niebo nieomal pozbawiło rozumu. Byłem pełen wiary, a rozumowałem jak niedowiarek; serce moje kochało Boga, a rozum uciekał od niego; postępowanie moje, mowa, uczucia, myśli były jedynie sprzecznością, mrokiem, kłamstwem. Ale czy człowiek zawsze wie, czego chce, czy zawsze jest pewny tego, co myśli?

Wszystko zawiodło mnie naraz: przyjaźń, świat, samotność. Próbowałem wszystkiego i wszystko było mi zgubne.

Odepchniętemu przez społeczeństwo, opuszczonemu przez Amelię, skoro i samotność mnie zawiodła, cóż zostawało? To była ostatnia deska, na której miałem nadzieję się ocalić, i oto czułem, że i ona zanurza się w odmętach!

Postanowiwszy rozstać się z brzemieniem życia, zamierzałem spełnić ten bezrozumny akt w pełni rozsądku. Nic mnie nie nagliło; nie naznaczałem chwili; chciałem smakować długimi łykami ostatnie godziny istnienia i zebrać wszystkie siły, aby, za

przykładem jednego ze starożytnych, czuć, jak dusza ze mnie uchodzi.

Wśród tego uważałem za właściwe rozrządzić moim majątkiem; trzeba mi było napisać do Amelii. Wymknęło mi się parę słów skargi na jej zapomnienie i dałem zapewne upust

rozrzewnieniu, jakie stopniowo ogarniało me serce. Wyobrażałem sobie wszakże, iż dobrze osłoniłem mą tajemnicę; ale siostra, przyzwyczajona czytać w zakątkach mej duszy, odgadła ją bez trudu. Zaniepokoiła się niezwykłym tonem listu oraz pytaniami w kwestii interesów, którymi wprzód nie zajmowałem się nigdy. Miast odpowiedzieć, zjechała niespodzianie.

Aby dobrze odczuć, jak gorzką musiała być później ma boleść i jak żywe było pierwsze uniesienie radości na widok Amelii, musicie sobie uprzytomnić, że była to jedyna istota, którą kochałem, że wszystkie me uczucia stapiały się w niej ze słodyczą wspomnień mego dziecięctwa. Witałem tedy Amelię jakby w u-pojeniu. Od tak dawna już nie spotkałem nikogo, kto by mnie zrozumiał i przed kim mógłbym otworzyć duszę!

Amelia, rzucając się w me ramiona, rzekła: „Niewdzięczny, chcesz umrzeć, a siostra twoja żyje! Wątpisz o mym sercu! Nie

tłumacz się, nie uniewinniaj, wiem wszystko tak, jak gdybym była z tobą. Mnież to chcesz oszukać, mnie, która patrzałam na narodziny pierwszych twych uczuć? Oto twój nieszczęśliwy charakter, łatwy do zniechęcenia, do niesprawiedliwości! Przysięgnij, póki tulę cię na sercu, przysięgnij, że ostatni raz poddałeś się tym szaleństwom; poprzysiąż, że nigdy nie targniesz się na swe

życie."

Wymawiając te słowa Amelia patrzała na mnie z tkliwością i współczuciem, okrywała me czoło pocałunkami; miała w tej chwili coś prawie z matki, coś jeszcze tkliwszego. Ach! Serce moje rozpłynęło się w radości; jak dziecko pragnąłem jedynie, aby mnie pocieszono; poddałem się władzy Amelii; domagała się uroczystego zaklęcia; złożyłem je bez wahania, nie podejrzewając nawet, abym odtąd mógł być nieszczęśliwy.

Więcej niż miesiąc minął, nim oswoiliśmy się z urokiem tego, że jesteśmy razem. Kiedy, rankiem, miast czuć się sam,

słyszałem głos siostry, doświadczałem drżenia radości i szczęścia. A-melia otrzymała od natury coś niebiańskiego: dusza jej miała te same niewinne powaby co ciało; słodycz jej uczuć była wręcz nieskończoną; umysł jej był samą tkliwością i marzeniem;

można by rzec, iż serce jej, myśl i głos jak gdyby wzdychały zgodnie; miała lękliwość i czucie kobiety, czystośći harmonię

anioła.

Nadeszła chwila, w której miałem odpokutować wszystkie szaleństwa. W obłędzie swoim posunąłem się do tego, iż pożądałem nieszczęścia, aby mieć bodaj rzeczywisty przedmiot cierpienia: straszliwe życzenie, którego Bóg, w gniewie swoim, wysłuchał aż nazbyt wiernie!

Cóż wam powiedzieć, o przyjaciele moi! Widzicie łzy cieknące z mych oczu. Czyż mogę... Przed kilku dniami nic nie zdołałoby mi wydrzeć tej tajemnicy... Obecnie wszystko skończone!

Ale, o starcy, niech historia ta na wieki będzie pogrzebana w milczeniu: pamiętajcie, iż opowiedziałem ją jedynie pod drzewem pustyni.

Zima miała się ku końcowi, kiedy spostrzegłem, że Amelia sama traci spokój i zdrowie, które zaczęła mi wracać. Chuda, oczy jej zapadały się, chód stawał się ociężały, a głos zamglony. Jednego dnia zastałem ją we łzach, u stóp krucyfiksu. Świat,

samotność, moja nieobecność, moja bliskość, noc, dzień, wszystko przejmowało ją lękiem. Mimowolne westchnienia zamierały jej na ustach; to wytrzymywała bez znużenia długą drogę, to wlokła się z trudem; brała i rzucała robotę, otwierała książkę nie

mogąc czytać, zaczynała zdanie i nie kończyła go, zalewała się nagle łzami i kryła się, aby się modlić.

Próżno siliłem się odgadnąć tajemnicę. Kiedy, tuląc ją w ramionach, nagliłem ją pytaniami, odpowiadała z uśmiechem, że jest taka sama jak ja, że nie wie, co jej jest.

Trzy miesiące upłynęły w ten sposób, stan Amelii pogarszał się z każdym dniem. Jakaś tajemnicza korespondencja zdawała się być przyczyną jej łez; zależnie od listów, jakie otrzymywała, wydawała się spokojniejsza lub bardziej wzruszona. Wreszcie jednego rana, kiedy minęła godzina, o której śniadaliśmy razem, udałem się do jej pokojów; pukam, nikt nie odpowiada; uchylam drzwi, nie ma nikogo. Spostrzegam na kominku pakiet zaadresowany do mnie. Chwytam go z drżeniem, otwieram i odczytuję ten list, który przechowuję, aby zabić w sobie na przyszłość wszelkie drgnienie radości.

Do Renego

Niebo mi świadkiem, bracie, że oddałabym tysiąc razy życie, aby ci oszczędzić jednej chwili zgryzoty; ale sama trawiona nieszczęściem, niezdolna jestem dać ci szczęścia. Przebaczysz mi tedy, że wymknęłam się jak zbrod-niarka; nie umiałabym się oprzeć twoim prośbom, a trzeba było jechać... Boże, miej litość nade mną....

Wiesz, Rene, że zawsze miałam skłonność do życia zakonnego; czas, bym skorzystała z ostrzeżeń nieba. Czemuż zwlekałam tak długol Bóg karze mnie za to. Zostałam na świecie dla ciebie... Przebacz, jestem jak obłąkana zgryzotą, iż muszę cię opuścić.

Czuję dziś, ukochany bracie, czuję dobrze, jak potrzebne są te schronienia, przeciw którym ty tak często powstawałeś. Są niedole, które na zawsze dzielą nas od ludzi: cóż by się wówczas stało z nieszczęśnicami!... Przekonana jestem, że ty sam, bracie, znalazłbyś spokój w tych schroniskach wiary; ziemia nie posiada nic, co by było godne ciebie.

Nie będę ci przypominała przysięgi: znam wagę twego słowa. Przysiągłeś, będziesz żył dla mnie. Czy może być coś

nędzniejszego, niż myśleć bez ustanku o ucieczce z życia? dla człowieka twego charakteru tak łatwo jest umrzeć! Wierzaj siostrze: trudniej jest żyć.

Ale, bracie mój, opuść co rychlej tę samotność, niedobra jest dla ciebie; szukaj jakiegoś zatrudnienia. Wiem dobrze, że śmiejesz się gorzko z przymusu, który każe „obrać sobie zawód". Nie pogardzaj tak doświadczeniem i mądrością ojców. Lepiej, drogi Rene, być nieco podobniejszym do ogółu ludzi, a czuć się nieco mniej nieszczęśliwym. Może znalazłbyś w małżeństwie ulgą w swych cierpieniach. Żona, dzieci — zapełniłyby twe życie. A któraż kobieta nie starałaby się uczynić cię szczęśliwym! Żar twojej duszy, urok geniuszu, szlachetny i płomienny charakter, oko dumne i tkliwe, wszystko byłoby ci rękojmią jej miłości i wiary. Ach! Z jakąż rozkoszą tuliłaby cię w ramionach, do serca! Jak wszystkie jej spojrzenia, wszystkie myśli biegłyby za tobą, aby uprzedzić najlżejsze zgryzoty! Byłaby wobec ciebie samą miłością, samą niewinnością; miałbyś uczucie, żeś odnalazł siostrę.

Udaję się do klasztoru w ***. Opactwo to, wznoszące się tu nad morzem, odpowiada pragnieniom mej duszy. W nocy, z głębi mej celi, będę słyszała szmer fal opływających mury klasztorne; będę myślała o przechadzkach, jakie odbywałam z tobą wśród

lasów, wówczas gdy nam się zdawało, iż odnajdujemy głos mórz w szumiących wierzchołkach sosen. Miły towarzyszu dziecięctwa, czy cię już nie ujrzę nigdy? Ledwie nieco starsza od ciebie, kołysałam cię w kolebce; często sypialiśmy razem. Ach! gdyby wspólny grób zjednoczył nas kiedyś! Ale nie; trzeba mi spać samej pod lodowatym marmurem sanktuarium, gdzie spoczywają na zawsze dziewice, które nigdy nie kochały.

Nie wiem, czy zdołasz odczytać te wiersze wpół zatarte łzami. Ostatecznie, towarzyszu mój, trochę wcześniej, później, czyż nie trzeba by się rozstać? Czy potrzebuję ci mówić o niepewności i małej wartości życia! Przypominasz sobie młodego M..., który zginął w katastrofie koło Isle-de-France. Kiedy otrzymałeś jego ostatni list w kilka miesięcy po śmierci, jego powłoka ziemska już nie istniała nawet: gdy ty rozpoczynałeś po nim żałobą w Europie, kończono ją już w Indiach. Cóż tedy jest człowiek, którego pamięć mija tak szybko? Nim jedni otrzymali wiadomość o jego śmierci, inni pocieszyli się już po niej! Jak to, drogi, zbyt drogi Rene, zali pamięć moja wymaże się tak rychło z twego serca? O bracie, jeśli oddzie-ram się od ciebie w czasie, to dlatego, aby nie być rozłączona z tobą w wieczności.

Amelia

P.S. Dołączam akt darowizny mego mienia; spodziewani się, że nie odrzucisz tego dowodu mych uczuć.

Piorun, który uderzyłby u mych stóp, nie przejąłby mnie większą grozą. Jakąż tajemnicę ukrywała przede mną Amelia? Co ją zmusza tak nagle do schronienia się w zakonne życie? Och! czemu przybyła odwracać mnie od mego zamiaru! Odruch litości powołał ją do mnie, ale niebawem, znużona uciążliwym obowiązkiem, porzuca nieszczęśliwego, który miał tylko ją na ziemi.

Człowiek mniema, iż uczynił wszystko, skoro przeszkodzi drugiemu człowiekowi umrzeć! W ten sposób żaliłem się na nią. Po czym dumając nad samym sobą: „Niewdzięczna Amelio — mówiłem — gdybyś była na moim miejscu, gdybyś, jak ja, zabłąkała się w pustce życia, ach, brat twój z pewnością by cię nie opuścił!"

...