mitologia-japonska.pdf

(132 KB) Pobierz
Tomasz Rejmanowski, Mitologia japońska,
http://www.escapemag.pl
Tomasz Rejmanowski
MITOLOGIA JAPOŃSKA
ISBN: 83-60320-71-3
Tomasz Rejmanowski, Mitologia japońska,
http://www.escapemag.pl
Mitologia japońska różni się nieco od mitologii zachodnich, co moim zdaniem warto
zaznaczyć już na wstępie, bowiem dla człowieka ukształtowanego, również w sferze mitów
i legend, w obrębie cywilizacji zachodniej może to być coś trudnego do przyjęcia oraz
zrozumienia – jak zwykle dzieje się z wszystkim, co kulturowo jest odmienne –
a wynikającego głównie z nieznajomości tej kultury i jej specyfiki. A zatem, mitologię
japońską dzieli się przede wszystkim na mitologię oficjalną i popularną.
Mitologia oficjalna to ta, która jest uznawana przez władze (a w każdym razie na
pewno była uznawana przez dawne władze), i której uczą się dzieci w szkołach, a która
kilkakrotnie odgrywała ważną rolę w budzeniu świadomości narodowej i umacnianiu jedności
narodu japońskiego.
Skąd w ogóle wziął się ten podział? Stało się tak, bo mitologia oficjalna opisuje
stworzenie Japonii, rodu cesarskiego i jego „perypetie” oraz sankcjonuje władzę rodu
cesarskiego w kraju. Z pierwotnego kultu bogów natury i duchów przodków przechodzi
płynnie w kult cesarza i jego kraju. Takimi kwestiami jak wyjaśnianie zjawisk
niezrozumiałych nie zajmuje się ona prawie w ogóle. Jest to swoista specyfika tejże mitologii,
stanowiąca jednocześnie jedną z istotnych różnic w porównaniu z jej zachodnimi
odpowiedniczkami. Postać cesarza funkcjonuje w japońskiej mitologii oficjalnej jako tak
wielka świętość, że w okresie 1869-1945 nie wolno było jej kwestionować w jakiejkolwiek
formie. Do dziś zresztą istnieje „Biuro do spraw domu cesarskiego” (Kunaichō), które nie
wiadomo dlaczego nie pozwala grzebać w grobach uznawanych za cesarskie. Głównymi
źródłami dla mitologii oficjalnej są tzw. „święte księgi” –
Kojiki
i
Nihongi
(ukończone
kolejno w roku 712 i 720).
1
Warto również, moim zdaniem, zwrócić uwagę na charakter
i sposób przedstawienia wydarzeń występujący w japońskiej mitologii oficjalnej, bowiem
zdarzenia mają tam swój ciąg chronologiczny, co stanowi kolejną istotną różnicę między nią
a mitologiami zachodnimi.
Chciałbym teraz przedstawić niektóre wierzenia Japończyków, które znajdują się
właśnie w japońskiej mitologii oficjalnej i są jedynie selektywnie wybraną przeze mnie
namiastką niezwykłego bogactwa mitologicznego Japonii.
1
Jolanta Tubielewicz,
Mitologia Japonii,
Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986, s. 22.
Tomasz Rejmanowski, Mitologia japońska,
http://www.escapemag.pl
Stworzenie Świata
Jest kilka wersji mitu o Stworzeniu Świata, ale najbardziej rozpowszechniony
pochodzi z
Kyūjiki
(ok. 100 lat przed
Kojiki
i
Nihongi)
– dziele zachowanym tylko
w niewielkich fragmentach, którego autorstwo przypisuje się księciu Shotoku. Jest w nim
napisane tak:
„w zamierzchłych czasach podstawowa materia była chaotyczną masą. Niebo
i Ziemia nie rozdzieliły się jeszcze i były jak jajko o słabo określonych zarysach zawierające
zarodki. Potem czysta materia, wznosząc się stopniowo, cienko się rozciągnęła i utworzyła
Niebo. Pływająca gruba materia opadła ciężko i osiadając stała się Ziemią. To, co nazywamy
krajami, zostało utworzone przez otwieranie się, rozszczepianie i dzielenie ziemi, gdy tak
sobie pływała. Można to porównać do pływania ryby, która igra na powierzchni wody. Tak
więc Niebo powstało najpierw, potem Ziemia.”
2
Co stało się potem trudno jednoznacznie określić –
Nihongi
podaje nawet kilkanaście
możliwych wariantów najbliższych zdarzeń! Mimo to, zdecydowano się na jedną wersję:
„W czasie, gdy powstawały niebo i ziemia, na Wysokiej Równinie Niebios utworzyli się
bogowie, a ich imionami są: Amenominakanushi, następnie Takamimusubi, następnie
Kamimusubi.”
3
Każdy z tych trzech bogów powstał sam z siebie, a następnie ukrył swe ciało.
Z kolei, gdy ziemia w niedoskonałym jeszcze stanie przypominała jedynie pływający tłuszcz
i chybotała się niczym meduza, bogowie powstali, wyłaniając się tak, jak wyrzyna się kiełek
trzciny.
Podobnie wyłaniające się bóstwa pojawiały się jeszcze przez siedem boskich pokoleń.
Dopiero wraz z pojawieniem się bóstw o imionach Izanagi i Izanami powstała również
Japonia. A stało się to wówczas, gdy stali oni na Pływającym Moście Niebios i zastanawiali
się, czy jest pod nimi jakaś kraina. Izanagi zanurzył włócznię w ocean. Po jej wyciągnięciu,
na ziemię spadła kropla, która zakrzepła i stała się wyspą. Izanagi i Izanami zstąpili na nią,
zbudowali chatę i dokonali obrządku zaślubin (który też właściwie ustanowili, jako pierwsza
para małżeńska). O tym, jak dokonać skonsumowania małżeństwa, dowiedzieli się
podpatrując ptaki.
2
3
Jolanta Tubielewicz,
Mitologia Japonii,
Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986, s. 27.
Ibidem, s. 28.
Tomasz Rejmanowski, Mitologia japońska,
http://www.escapemag.pl
Kiedy posiedli już niezbędną wiedzę, najpierw Izanami zrodziła osiem głównych
wysp japońskich: Honshū, Shikoku, Kyūshū, Sado, Oki, Iki, Tsushima, Ōshima. Następnie
pojawiły się góry, rzeki i lasy oraz bóstwa, które miały się nimi zająć. Jednak rodzinna
sielanka skończyła się wraz z narodzinami boga ognia Homusubi. Izanami konała palona od
wewnątrz - wciąż przy tym tworząc. Z jej wymiotów i ekskrementów powstały bóstwa:
Kanayamahiko – bóg metalu, Mizuhanome – bogini wody oraz Haniyama – bogini gliny.
Z łez wylanych przy tym przez Izanagiego powstała Nakisahame – lamentująca bogini.
Izanagi nie omieszkał przy tym wziąć odwetu za potworną śmierć żony i pociął Homusubiego
mieczem na kawałki.
4
Tymczasem Izanami odeszła do Krainy Ciemności – Yomotsukuni. Izanagi wyruszył
za nią na poszukiwania i odnalazł ją, ale stała się ona strasznym, rozkładającym się trupem.
Przestraszony Izanagi rzucił się do ucieczki. Jednak Izanami, nie mogąc znieść wstydu, kazała
go pochwycić ośmiu piekielnym jędzom. Izanagi zdążył dotrzeć do przełęczy Krainy
Ciemności i zamienił swój mocz w szeroką rzekę. Wygłosił też wówczas formułę
rozwodową, a stojąca na drugim brzegu Izanami powiedziała:
„Mój drogi panie i mężu, skoro
tak mówisz, ja będę niszczyć codziennie tysiąc ludzi w kraju, którym rządzisz”.
Izanagi
odpowiedział:
„Najdroższa, skoro tak mówisz, ja spowoduję, że dziennie będzie się ich rodzić
tysiąc i pięćset”.
Po czym rozstali się i każde wróciło do swojej domeny.
5
Po tej wizycie Izanagi poczuł się tak zbrukany, że postanowił się obmyć. Opis tych
czynności, w wyniku których powstały bóstwa brudów cielesnych, bóstwa oczyszczenia
i bóstwa dna, środka i powierzchni wody, jest dość obszerny i szczegółowy. Przedstawia się
bowiem w japońskim micie o stworzeniu świata, że gdy obmył on swoje lewe oko, to
powstała wówczas świetlista bogini słońca, Amaterasu. Gdy obmył prawe oko, powstał bóg
księżyca Tsukiyomi. Natomiast, gdy przedmuchiwał nos powstał Susanoo, bóg wiatru
i burzy. Izanagi wyznaczył im wszystkim konkretne zadania – Amaterasu powierzył władzę
nad Wysoką Równiną Niebios, Tsukiyomi miał jej pomagać w zarządzaniu niebiańskimi
sprawami, Susanoo zaś dostał władzę nad oceanami. Chciał on również powrócić do matki,
na co dostał pozwolenie. Przedtem udał się jednak na Wysoką Równinę Niebios. Izanagi
stwierdził zaś że jego rola jest skończona. Zadokował się na wyspie Awaji lub w niebie
i odtąd przestaje pojawiać się w mitologii.
6
4
5
Jolanta Tubielewicz,
Mitologia Japonii,
Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986, s. 31.
Ibidem, s. 33.
6
Ibidem, s. 35.
Tomasz Rejmanowski, Mitologia japońska,
http://www.escapemag.pl
Wysoka Równina Niebios
Mit o Wysokiej Równinie Niebios jest akurat jednym z niewielu mitów, które
wyjaśniają zjawisko natury. Mowa jest w nim o tym, że władając już na Wysokiej Równinie
Niebios, Amaterasu wysłała raz Tsukiyomiego, aby służył Toyouke – bogini żywności.
Ta widząc, że będzie miała gościa chciała wykazać się gościnnością i przyjąć go ze wszelkimi
należnymi honorami. Z jej ust zatem wyskoczyły dania, które zmieściła na 100 talerzach.
Tsukiyomi jednak mocno zdenerwował się na nią za to, że chciała częstować go potrawami,
które wydobyła z siebie- niejako zwracając je. Czując się urażony, zrobił użytek z miecza
zabijając Toyouke i wrócił na Wysoką Równinę Niebios, by przedstawić Amaterasu przebieg
wydarzeń. Ta jednak rozgniewana, wygnała go, nie chciała więcej widzieć nikczemnika.
W ten sposób Japończycy tłumaczą w swojej oficjalnej mitologii, dlaczego słońce zostało
oddzielone od księżyca
7
A co się stało z Toyouke? Z jej głowy powstał koń i wół, z czoła proso, nad brwiami
pojawiły się jedwabniki, w brzuchu ryż, a w narządach rodnych - pszenica i fasola. Kiedy
przyniesiono to Amaterasu, stwierdziła ona jednoznacznie, że od tej pory tym właśnie będą
żywić się ludzie.
Tymczasem nie próżnował Susanoo. W micie o Stworzeniu Świata była mowa o tym,
że chciał on powrócić do matki, na co otrzymał pozwolenie od Izanagiego, jednak najpierw
przybył na Wysoką Równinę Niebios. Przybył co prawda na nią, aby się pożegnać, ale
niespecjalnie chciało mu się wracać. Zaczął więc nieźle sobie poczynać, wyprawiając różne
harce i żarty. Wiosną zniszczył groble między polami ryżowymi, jesienią wypuścił źrebaki
w pole aby tratowały ziarno, a gdy siostra szykowała się do uroczystych pierwszych zbiorów
wypróżnił się w pałacu ceremonii. Gdy Amaterasu ze służebnymi tkała, wyrwał sufit i wrzucił
do środka końskiego trupa odartego ze skóry. Bogini słońca obraziła się za to na niego
i zamknęła się w niebiańskiej pieczarze Amanoiwato.
Wtedy z całego świata znikło światło i wyszły ze swych kryjówek złe duchy. Osiem
milionów bogów zebrało się na naradę. Zarządzili, że należy coś z tym zrobić, bo przecież
świat nie może funkcjonować bez słońca i trzeba jakoś skłonić Amaterasu do wyjścia
z komnaty.
7
Jolanta Tubielewicz,
Mitologia Japonii,
Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986, s. 39.
Zgłoś jeśli naruszono regulamin